สัมมาทิฏฐิสูตร

โดย พระสารีบุตรเถระ

ปิฎก: พระสุตตันตปิฎก (มัชฌิมนิกาย) • พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่มที่ ๑๒ (ข้อ ๑๑๓-๑๔๓)

โครงสร้างและแผนผังของพระสูตร

พระสารีบุตรเถระทรงวางโครงสร้างการอธิบาย "สัมมาทิฏฐิ" (ความเห็นชอบสูงสุดในระดับโลกุตตรมรรค) ด้วยระบบการวิเคราะห์เหตุและผล (๑๖ ฐาน หรือ ๑๖ ประเด็น) โดยในแต่ละประเด็นจะใช้รูปแบบโครงสร้างเดียวกันคือ:

  1. ตัวธรรมะ/สภาวธรรมนั้น ๆ คืออะไร?
  2. เหตุเกิด ของธรรมะนั้นคืออะไร?
  3. ความดับ ของธรรมะนั้นคืออะไร?
  4. ปฏิปทา (ทางให้ถึงความดับ) ซึ่งก็คือ อริยมรรคมีองค์ ๘

๑๖ หมวดหมู่ย่อย

๑. หมวดพื้นฐานจริยธรรมและรากเหง้า (กุศลและอกุศล)

  • อกุศลและอกุศลมูล: การกระทำชั่ว ๑๐ ประการ และมีรากเหง้าจาก โลภะ โทสะ โมหะ
  • กุศลและกุศลมูล: การเว้นจากความชั่ว ๑๐ ประการ และมีรากเหง้าจาก อโลภะ อโทสะ อโมหะ

๒. หมวดชีวิตและปฏิจจสมุปบาท (วิเคราะห์ย้อนสายและเดินหน้า)

  • อาหาร ๔: กวฬิงการาหาร, ผัสสาหาร, มโนสัญเจตนาหาร, วิญญาณาหาร (มี ตัณหา เป็นเหตุเกิด)
  • ทุกขสัจ ๔: ทุกข์, สมุทัย, นิโรธ, มรรค
  • ชราและมรณะ: (มีความ เกิด/ชาติ เป็นเหตุเกิด)
  • ชาติ: (มี ภพ เป็นเหตุเกิด)
  • ภพ: (มี อุปาทาน เป็นเหตุเกิด)
  • อุปาทาน: (มี ตัณหา เป็นเหตุเกิด)
  • ตัณหา: (มี เวทนา เป็นเหตุเกิด)
  • เวทนา: (มี ผัสสะ เป็นเหตุเกิด)
  • ผัสสะ: (มี สฬายตนะ/อายตนะ ๖ เป็นเหตุเกิด)
  • อายตนะ ๖: (มี นามรูป เป็นเหตุเกิด)
  • นามรูป: (มี วิญญาณ เป็นเหตุเกิด)
  • วิญญาณ: (มี สังขาร เป็นเหตุเกิด)
  • สังขาร: (มี อวิชชา เป็นเหตุเกิด)

๓. หมวดสรุปยอดกิเลส

  • อาสวะ (กิเลสเครื่องดองสันดาน): กามาสวะ, ภวาสวะ, อวิชชาสวะ
    (มี อวิชชา เป็นเหตุเกิด และในทางกลับกัน อวิชชาก็มีอาสวะเป็นเหตุเกิดเช่นกัน วนลูปหนุนเนื่องกัน)
“หากอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วได้รู้แจ้งใน ๑๖ ฐานนี้ พร้อมทั้งเหตุ เหตุเกิด ความดับ และทางปฏิบัติเพื่อความดับ (อริยมรรคมีองค์ ๘) ในแต่ละข้อแล้ว

ย่อมชื่อว่าเป็นผู้มี สัมมาทิฏฐิขั้นเด็ดขาด (โลกุตตรสัมมาทิฏฐิ)
สามารถละราคานุสัย บรรเทาปฏิฆานุสัย ถอนทิฏฐิและมานะ กระทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งทุกข์ได้ในที่สุด”